سياره شناسي

اگر در گذشته با چشم یا از درون تلسكوپ اطلاعات كلی درمورد سیارات به دست می‌آوردند، لیكن امروزه با سفر سفینه‌ها به نزدیكی سیارات و بررسی همه جانبه آنان امكان مقایسه سیارات از نظر شكل ظاهری، چگونگی ساختمان داخلی جو، جاذبه و … فراهم شده است.
مثلاً سیارات به دو گروه خاكی و گازی تقسیم می‌شوند و یا از نظر اندازه به دو دسته سیارات كوچك و سیارات بزرگ تقسیم می‌گردند. برخی از سیارات از قمرهای بسیار بزرگی برخوردار هستند و برخی دیگر دارای جو هستند.
سیاره‌شناسی مقایسه سعی دارد، ارتباطی بین فواصل سیارات از خورشید بدست آورد. شناخت سیارات از نظر مشابهت‌ها و تفاوتهای آنها ما را كمك می‌كند تا دنیاهای گوناگونی را بشناسیم و ارتباط آنها را با یكدیگر دریابیم.
روش دیگر شناخت تك‌تك اجزاء در یك سیستم و مجموعه است، در این نگاه به هر یك از سیارات و دیگر اجزاء منظومه شمسی توجه می‌كنیم.

عطارد

 عطارد یا تیر نخستین و نزدیكترین سیارة منظومه شمسی به خورشید است و از نظر اندازه نسبت به دیگر سیارات بعد از پلوتو (آخرین سیاره) كوچكترین آنها نیز می‌باشد، قطر آن به ۴۸۸۰ كیلومتر می‌رسد.

 این سیاره در یك مدار بیضی شكل به دور خورشید می‌گردد، در نزدیكترین فاصله از خورشید تنها ۹/۴۵ میلیون كیلومتر از خورشید دور است و در دورافتاده‌ترین مكان از مركز منظومه شمسی (خورشید) ۷/۶۹ میلیون كیلومتر فاصله دارد، لذا همواره در اطراف خورشید حضور دارد و تنها در موقع طلوع و غروب قابل رویت است. این سیاره بسیار گرم بوده، درجه حرارت در هنگام روز در سطح آن به حدود ۳۵۰ درجه سانتیگراد رسیده و در شب هنگام به ۱۷۳ درجه زیر صفر كاهش می‌یابد. این سیاره در هر۸۸ روز یكبار یك دور به گرد خورشید می‌چرخد در حالیكه در مدت ۵/۵۸ روز یك دور به دور خود می‌چرخد.
در عطارد هیچگونه جوی حضور ندارد ولی برخی مطالعات مقدار كمی گاز هلیوم را گفته می‌شود از طریق بادهای خورشیدی به گرد این سیاره قرار گرفته‌اند اثبات می‌كند.
شكل ظاهری سیاره نیز بسیار ابله‌گون است، چهره‌ای شبیه به كره ماه دارد. حفره‌های بسیار كوچك و یا بزرگ در سطح آن دیده می‌شود كه حكایت از برخورد شهاب‌سنگهای كوچك و بزرگ و قدیمی دارد. قطر برخی از دهانه‌ها به ده‌ها كیومتر می‌رسد. برخی از این دهانه‌ها محل خروج مواد مذاب بوده كه امروزه با سنگهای مذاب پر كرده است.
گرچه از گذشته نسبتاً دور سیاره نیز با كمك تلسكوپ مورد مطالعه قرار می‌گرفته ولی از سال ۱۹۷۴ با پرواز نفیسه مارینر ۱۰ از كناره عطارد چندین هزار عكس از دشتهای مسطح و گودالهای كم وبیش بزرگ به زمین مخابره گردید. مارینر ۱۰ میدان مغناطیسی ضعیفی حدود ۱% میدان مغناطیسی زمین را در مورد این سیاره كشف نمود.
این سیاره به علت گرمای زیاد در روز و دمای بسیار پایین در شب و نبود جو نداشتن آب به شكل مایع در سطح یا عمق آن، هیچگونه امكانی را برای پیدایش شكلی از حیات ایجاد نكرده است، این سیاره هیچگونه قمری به همراه ندارد.
ویژگیهای عطارد
همانگونه كه قبلاً اشاره شد عطارد نزدیكترین سیاره به خورشید است و در كناره جرم بزرگی به نام خورشید با آن جاذبة وحشتنناكش قرار گرفته است.
عطارد برای آنكه در دل خورشید سقوط نكند و جذب آن نشود دست به مقابله زده است. برای این كار، این سیاره با سرعت سرسام‌آوری به گرد خورشید می‌چرخد و سریعترین سرعت چرخشی به دور مركز منظومه شمسی را از آن خود كرده است.   این سرعت به  حدی است كه یك سال این سیاره كمتر از سه ماه (۹/۸۷ روز) به طول می‌انجامد، ا ز این رو به آن «بادپا»نیز می‌گویند.
مدار این سیاره بیضی بوده و با فاصلة اندكی (بطور متوسط ۹/۵۷ میلیون كیلومتر از خورشید قرار دارد. از روی زمین این سیاره در اطراف خورشید دیده می‌شود گاهی كمی بعد از غروب آفتاب در بالادست خورشید و زمانی كه به آن سوی این ستاره می‌رسد قبل از طلوع آفتاب در بالای افق شرقی دیده می‌شود.
حداكثر فاصلة زاویه‌ای كه این سیاره با خورشید دارد ۲۷ درجه است و به علت سرعت گردش، چند روزی در فاصلة بیش از ۲۰ درجه ای اطراف خورشید قابل رویت است ولی در نزدیكی‌های آن امكان دیدن سیاره با تلسكوپ هم دشوار است. این مقدار زاویه حدود یك ساعت بعد از غروب آفتاب و یا یك ساعت قبل از طلوع خورشید است كه این سیاره را قابل رؤیت می‌كند. هنگامی كه این سیاره بین زمین و خورشید قرار دارد از درون تلسكوپ به صورت هلال باریكی دیده می‌شود، لیكن زمانی كه می‌خواهد از پشت خورشید عبور كند، قرص روشن خود را به ما نشان می‌دهد. با توجه به ۷ درجه انحراف مدار گردش این سیاره به دور خورشید، این سیاره در هر دور گردش از مقابل خورشید عبور نكرد، بلكه از بالا به پائین خورشید می‌گذرد. در هر ۱۰۰ سال تنها چند بار عطارد همچون نقطه تاریك و سیاه رنگی از مقابل قرص خورشید عبور كرد كه به ترانزیت عطارد معروف است.
درجه حرارت در طول روزهای بلند ۸۸ روزة این سیاره به شدت بالا می‌رود و به حدود ۳۵۰ درجه سانتیگراد می‌رسد. سنگهای این سیاره به شدت منبسط می‌شوند و پس از غروب آفتاب و شب طولانی آن دما به شدت پائین می‌رود. علت آن هم نبودن جو در اطراف این سیاره است كه دما را تعدیل نمی‌نماید. سرد و منقبض شدن سنگها در شب هنگام و استمرار این امر طی قرون و اعصار تنها یك نوع فرسایش مكانیكی، حرارتی در سطح این سیاره را بوجود می‌آورد، كه به تلاشی سنگها می‌پردازند ـ اختلاف دما در دو سوی این سیاره در میان سیارات منظومه شمسی منحصر به فرد است.
سیاره عطارد با جرم ناچیزش در مقایسه با دیگر سیارات از جاذبة كمی برخوردار است. و قادر به حفظ و نگهداری جوی در اطراف خود نیست، بلكه گفته می‌شود در نتیجه طوفانهای مغناطیسی از سوی خورشید مقداری از اتم‌های هلیوم باردار در اطراف میدان مغناطیسی این سیاره بدام افتاده‌اند و فشار جوی ناچیزی به میزان كمتر از  یك میلیاردیم فشار جوی زمین ایجاد نموده است برای خنثی كردن جاذبة سطحی این سیاره و خارج شدن از سطح آن تنها سرعتی به اندازة ۲۵/۴ كیلومتر بر ثانیه نیاز است، درحالیكه درمورد زمین این مقدار حدود ۱۱ كیلومتر بر ثانیه است.
چهره این سیاره بر اثر بمبارانهای شهابسنگی به صورت آبله‌‌گونی درآمده است، ولی دشت‌های وسیعی نیز در میان گودالها دیده می‌شود. نام «كوئی پر» كاوشگر نامی سیارات نیز به یكی از گودالهای بزرگ سیاره عطارد تعلق یافته است (به قطر ۲۵ كیلومتر.)
دانشمندان معتقدند بر اثر برخورد سهمگین یك شباهسنگ بر این سیاره در گذشته بسیار دور، در نقطه مقابل این برخورد امروزه رشته كوههایی ظاهر شده است. در هر حال شهابسنگ‌ها سطح این سیاره را در امان نگذاشته اند.
محل اصابت این برخورد عظیم را كه امروزه دیواره‌های بلند و مدوری آن را احاطه كرده به حوضه كالوریس به قطر ۱۳۰۰ كیلومتر معروف است.
چگالی این سیاره به میزان ۴/۵ گرم بر سانتیمتر مكعب تخمین زده شده كه تقریباً معادل چگالی زمین است. این حقیقت دانشمندان را بر آن داشته كه تصور كنند ـ مركز این سیاره از فلزات سنگینی چون آهن تشكیل یافته كه با توجه به حركت آرام چرخشی این سیاره به دور خود میدان ضعیف مغناطیسی در خود ایجاد كرده است. فشار بادهای خورشیدی این میدان ضعیف را در جهت مقابل به خورشید بسیار فشرده و در پشت آن بسیار گسترانده است. گروهی دیگر از دانشمندان پیدایش نیروی مغناطیسی را در عطارد به وجود میدان مغناطیسی سنگواره‌ای نسبت می‌دهند كه از روزگاران قدیم حاصل شده و باقی مانده است ـ در هر حال علت واقعی این میدان معلوم نیست.
این سیاره تندا از نظر ایجاد محیط مناسب برای زیست موجود زنده هیچگونه شانسی در خود ندارد. دمای بالا و یا بسیار پایین، نبودن آب، هوا و مشكلات دیگر این سیاره را از هر جهت تنها و خالی از سكنه نموده است.
از نكات جالب این سیاره وضعیت چرخش آن به دور خود و خورشید و طول شب و روز در آن است كه به كمك تصویر زیر قابل درك است.
این سیاره مدار خود را به دور خورشید۸۸ روزه طی می‌كند در حالیكه یك دور گردش عطارد به دور خود ۵/۵۸ روز زمینی به طول می‌انجامد، به عبارت دیگر هر سه بار چرخش وضعی معادل ۲ سال عطارد است. عجیب‌تر اینكه یك شبانه روز عطارد معمولاً ۱۷۶ روز طول می‌كشد و از طلوع تا غروب آن حدود ۸۸ روز زمان می‌طلبد ـ توضیح این واقعیت را در زیر همراه با شكل می‌بینید.
 

 

افزودن دیدگاه